AUTORES
- Andrea Campos Montori. Enfermera. Consulta de Alergología Hospital Reina Sofía de Tudela (Navarra). Zaragoza, España.
- Beatriz Borges Pescador. Enfermera. Centro de Salud Tarazona. Zaragoza, España.
- Alicia Navarro Sanmartin. Enfermera. Residencia de Personas Mayores Iass Borja. Zaragoza, España.
- Pilar Gabas Soria. Enfermera. Residencia de Personas Mayores IASS Borja. Zaragoza, España.
- Silvia García Sánchez. Enfermera. Centro de Salud Tarazona. Zaragoza, España.
- María Ruiz Herreros. Enfermera. Centro de Salud Tarazona. Zaragoza, España.
RESUMEN
El dolor crónico no oncológico es aquel dolor que persiste o se repite en un periodo superior a tres meses o que persiste más allá de un mes después de la resolución de una lesión tisular aguda o acompaña a una lesión que no cicatriza.
Este dolor se ha convertido en una patología importante e incapacitante, consumiendo gran cantidad de recursos sanitarios. Su tratamiento sigue siendo a día de hoy, uno de los grandes retos de la medicina de nuestro siglo.
PALABRAS CLAVE
Dolor crónico, tratamiento dolor crónico, escala analgésica, opioides, multidimensional.
ABSTRACT
Chronic non-cancer pain is pain that persists or recurs for a period of more than three months or that persists more than one month after the resolution of an acute tissue injury or accompanies an injury that does not heal.
This pain has become an important and disabling pathology, consuming a large amount of health resources. Its treatment continues to be one of the great challenges of the medicine of our century today.
KEY WORDS
Chronic pain, chronic pain treatment, analgesic scale, opiods, multidimensional.
INTRODUCCIÓN
El dolor crónico no oncológico se define como el dolor que dura de tres a seis meses o que persiste más allá del tiempo esperado para la cicatrización de los tejidos o la resolución de la enfermedad subyacente1. Una de cada cinco personas de la población general padece dolor persistente crónico2. Este dolor es a día de hoy una patología importante e incapacitante que, además de suponer un elevado coste sanitario3, supone una grave alteración y pérdida de la calidad de vida para los pacientes que lo padecen4.
El dolor crónico no oncológico agrupa condiciones muy diversas, algunas de ellas son: dolor de espalda lumbar o cervical, artrosis, migraña o fibromialgia5. En la mayoría de los pacientes, no se puede demostrar daño, lesión o patología que lo justifique, convirtiéndose en la propia enfermedad3. Los factores ambientales y psicológicos pueden empeorar este tipo de dolor.
A los pocos años de que la Organización Mundial de la Salud publicara la Escala analgésica6, ésta se comenzó a usar para el dolor crónico no oncológico. Esta escala supuso un dogma en el tratamiento de cualquier tipo de dolor, llevando consigo la prescripción de forma indiscriminada de los opioides como tratamiento7.
Tratar a las personas que padecen dolor crónico sólo con fármacos, sin llevar a cabo un abordaje multidisciplicar puede llevar a desencadenar complicaciones sanitarias8 tales como: generar sociedades algofóbicas (con miedo o rechazo a reconocer el dolor)9,10, el incremento injustificado en el consumo de opioides11,12,13, deficiencia en cuanto al correcto uso de los mismos14,15 o pérdida de la calidad de vida (con perpetuación de la vida con sufrimiento)16.
Se ha comprobado cómo las intervenciones no farmacológicas tales como el ejercicio físico y la terapia cognitiva conductual aportan beneficios moderados17,18 en este tipo de pacientes.
Uno de los objetivos principales que ha de tener este tratamiento del dolor, es minimizar la discapacidad producida por el mismo, promoviendo un estilo de vida saludable y recomendando actividades físicas basadas y adaptadas a sus necesidades, mejorando así la mejora de su calidad de vida y de su autonomía19,20.
Existe gran variedad de estrategias para tratar el dolor, tanto farmacológicas como no farmacológicas. Habrá que analizar cada caso en particular y seleccionar que tratamiento emplear para obtener a largo plazo los mejores resultados y beneficios para el paciente.
Así pues, se ha de llevar a cabo un plan terapéutico integral teniendo como objetivos: la reducción del dolor; mejorar sus hábitos saludables; mejorar su actividad física; mejorar el patrón de sueño; mejorar su estado de ánimo; preservar su actividad laboral, social y familiar; hacer partícipe al paciente en el manejo y aprendizaje de su patología garantizando el adecuado uso de los medicamentos y de otras medidas terapéuticas1.
OBJETIVO
Dar a conocer, mediante esta revisión bibliográfica, la complejidad del tratamiento del dolor crónico en el paciente no oncológico, así como la necesidad de que sea abordado desde una perspectiva multidimensional.
METODOLOGÍA
Se lleva a cabo la búsqueda de fuentes de información en diferentes bases de datos: PubMed, Scielo; Cochrane y Google académico.
RESULTADOS
Las guías de práctica Clínica (GPD) recomiendan las estrategias no farmacológicas en el manejo del paciente con dolor crónico21-23,24-26. Se ha visto como éstas mejoran la funcionalidad y la calidad de vida del paciente, reduciendo el dolor y el malestar emocional, siendo seguras en términos de morbilidad o mortalidad21,27 y pudiendosen combinar en un programa multimodal donde se incluya también el tratamiento farmacológico21,22,24,26.
Se ha comprobado como las intervenciones no farmacológicas son seguras en términos de morbilidad o mortalidad21-23,27.
Otro aspecto por tener en consideración, y teniendo en cuenta los resultados del estudio Global Burden of Disease, se puede señalar que cuatro de las diez patologías que conllevan mayor número de años vivvidos con enfemermedad, son condiciones dolorosas28.
CONCLUSIONES
La atención al paciente con dolor crónico no oncológico debe de ser revisado, llevando a cabo el abordaje del dolor desde otra perspectiva, la multidimensional.
El manejo de este tipo de dolor debe ir centrado en el dolor como un todo, ya que el dolor afecta a la persona en todas sus dimensiones.
Urge utilizar intervenciones eficaces que sean capaz de mejorar la función y disminuir la morbimortalidad.
Todavía a día de hoy, el manejo y tratamiento del paciente con dolor crónico supone un gran reto sanitario. Se debe de seguir fomentando el estudio y la investigación, para poder mejorar la calidad de vida de los pacientes que lo padecen.
BIBLIOGRAFÍA
1. López M, Penide L, Portalo l, Rodríguez J, Sánchez N, Arroyo V. Dolor crónico no oncológico. BolFarmacoterCastilla-La Mancha [Internet].2014 [acceso 03/06/2018]; XV (1):1-8. Disponible en: https://sescam.castillalamancha.es/sites/sescam.castillalamancha.es/files/documentos/farmacia/dolor_cronico_0.pdf [Links].
2. Centro Cochrane Iberoamericano y Agència de Qualitat i Avaluació Sanitàries de Catalunya. Evaluación y abordaje de la fibromialgia y el síndrome de fatiga crónica. Barcelona: Agència de Qualitat i Avaluació Sanitàries de Catalunya. Departament de Salut. Generalitat de Catalunya; 2017.
3. Rev Clin Med Fam vol.11 no.3 Barcelona oct.2018 Epub 01-Oct-2019 Abordaje del dolor crónico no oncológico. Kun
4. Ruiz Romero MV, Guerra-Martín MD, Álvarez-Tellado L, Sánchez-Villar E, Arroyo-Rodríguez A, Sánchez-Gutiérrez MC. Terapias no farmacológicas para el dolor crónico no oncológico: percepciones de los pacientes. An Sist Sanit Navar 2021; 44: 61-69.10.23938/ASSN.0927 [DOI] [PubMed]
5. Resultats de I´enquesta de salut de Catalunya (ESCA) [Internet]. Barcelona: Departament de Salut. Generalitat de Catalunya.
6. World Health Organization. Repositorio Institucional para Compartir Información. Cancer pain relief. Geneva: WHO, 1986.
7. Curtis HJ, Goldacre B. OpenPrescribing: normalised data and software tool to research trends in English NHS primary care prescribing 1998-2016. BMJ Open 2018; 8: e019921. 10.1136/bmjopen-2017-019921 [DOI] [PMC free article] [PubMed].
8. Korrt BA, Griffith JL, Patel V. Chronic pain and mental health: Integrated solutions for global problems. Pain. 2018; 159 Suppl 1 (Suppl 1): s85-s90. https://doi.org/10. 1038/nrn3516 [ Links]
9. Linton SJ, Flink IK, Vlaeyen JWS. Understanding the etiology of chronic painfrom a psychological perspective. Phys Ther. 2018; 98(5): 315-324. https://doi.org/10.1093/ptj/pzy027 [Links]
10. Edwards RR, Dworkin RH, Sullivan MD, Turk DC, Wasan Ad. The role of psychosocial processes in the development and maintenance of chronic pain. J pain. 2016; 17(9 Suppl): T70-92. https://doi.org/10.1016/j.jpain.2016.01.001 [ Links]
11. Adamou N, Tukur J, Muhammad Z, Galadanci H. A randomised controlled trial of opioid only versus combined opioid and non-steroidal anti inflamatory analgesics for pain relief in the first 48 hours after Caesarean section. Niger Med J. 2014; 55(5): 369-373. https://doi.org/10.4103/0300-1652.140319 [Links]
12. Adejiji AO, Atanda OO. Randomized comparison of effectiveness of unimodal opioid analgesia with multimodal analgesia in post-cesarean section pain management. J pain Res. 2013; 6: 419-424. https://doi.org/10.2147/JPR.S44819 [Links]
13. Calvo-Alén J. Opioids in chronic musculoskeletal conditions. Ther Adv Musculoskelet Dis. 2010; 2(5): 291-297. https://doi.org/10.1177/1759720X10370237 [Links]
14. Kaebnick GE. Bioethics and addiction. Hastings Center Report. 2020; 50(4): 2. https://doi.org/10.1002/hast.1165 [Links]
15. Rieder TN. Opioids and ethics: Is opioid-free the only responsible arthroplasty? Hss J. 152019,p. 12-16. https://doi.org/10.1007/s11420-018-9651-3 [Links]
16. Sullivan MD, Vowles KE. Patient action: As means and end for chronic paincare. Pain. 2017; 158(8): 1405-1407. https://doi.org/10.1097/j.pain.0000000000000921 [Links]
17. Informe AQUAS (Agencia de Qualitat i Avaluació Sanitàries de Catalunya) 2017. Disponible en: https://aquas.gencat.cat/ca/publicacions/publicacions_segons_tematica/tractament¬_del_dolor
18. Kundakci B., Hall M., Atzeni F., Branco J., Buskila D., Clauw D., et al. International, multidisciplinary Delphi consensus recommendations on non-pharmacological interventions for fibromyalgia. Semin Arthritis Rheum. 2022;57:152101. Doi: 10.1016/j.semarthrit.2022.152101. [DOI] [PubMed] [Google Scholar]
19. Miró J. Dolor crónico. Procedimientos de evaluación e intervención psicológica. 1ª ed. Bilbao: Desclee de Brouwer; 2003. [Links].
20. Muñoz-Bellerín J, coord. Plan para la promoción de la actividad física y la alimentación equilibrada 2004-2008 [Internet]. Sevilla: Junta de Andalucía, Consejería de Salud. Disponible en: http://www.juntadeandalucia.es/salud/sites/csalud/contenidos/Informacion_General/c_1_6_planes_estrategias/plan_actividad_fisica_alimentacion_equilibrada [Links]
21. Dowell D, Ragan KR, Jones CM, Baldwin GT, Chou R. CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain – United States, 2022. MMWR Recomm Rep. 2022 Nov 4;71(3):1-95.
22. The Opioid Therapy for Chronic Pain Work Group. VA/DoD Clinical Practice Guideline for Opioid Therapy for Chronic Pain. Washington, DC (USA): US Department of Veterans Affairs and Department of Defense; 2017. p. 1-198.
23. NICE guideline [ NG 193]. Medicines associated with dependence or withdrawal symptoms: safe prescribing and withdrawal management for adults. London (United Kingdom): National Institute for Care and Clinical Excellence (NICE); 2021
24. Batet C, Ferrándiz M, Limon E, Manresa A, Perelló Bratescu A, Samper Bernal D. Consens català de dolor crònic no oncològic. Barcelona Societat Catalana de Dolor (SCD). Societat Catalana de Medicina Familiar i Comunitària (CAMFiC);2017.
25. Busse JW, Craigie S, Juurlink DN, Buckley DN, Wang L, Couban RJ, et al. Guideline for opioid therapy and chronic noncancer pain. CMAJ.2017 May8; 189(18):E659-E666.
26. SIGN 136. Management of chronic pain. Edinburgh (Scotland/United Kingdom): Healthcare Improvement Scotland (HIS);2019
27. Geneen LJ, Moore RA, Clarke C, Martin D, Colvin LA, Smith BH. Physical activity and exercise for chronic pain in adults: an overview of Cochrane Reviews. Cochrane Database Syst Rev. 2017 Jan 14; 1 (1): CD011279.
28. Vos T, Lim SS, Abbafati C, Abbas KM, Abbasi M, Abbasifard M, et al. Global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories, 1990-2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet 2020; 396: 1204-1222. 10.1016/S0140-6736(20)30925-9 [DOI] [PMC free article] [Pubmed][Google Scholar]